Հայաստանի շինարարությունը հինգ տարի շարունակ մնում է տնտեսության ամենաարագ աճող ճյուղերից մեկը։ Հանրային հեռուստաընկերության «Լուրեր» թողարկման մեջ հնչած պատկերը, սակայն, միայն վերելքի մասին չէ։ Ծավալները դեռ մեծ են, իսկ Երևանում նոր մեկնարկների տեմպն արդեն նվազում է։ Գնորդի և ներդրողի համար սա նշանակում է տեսնել, թե որտեղ է շարունակվում աշխատանքը, և որտեղ է նոր առաջարկը նոսրանում։
Երկնիշ աճը դեռ կա, բայց դրա հիմքը խառն է
Հաղորդման մեջ ներկայացված տվյալներով՝ վերջին չորս տարում շինարարության ծավալներն աճել են երկնիշ տեմպով, և 2026-ն էլ նույն կերպ է սկսվել։ Հունվար-փետրվարին ոլորտի ծավալը հասել է շուրջ 54 միլիարդ դրամի, ինչը նախորդ տարվա նույն ամիսների համեմատ մոտ 20,5 տոկոսով ավելի է։
Այս թվերը կապվում են միանգամից մի քանի գործոնի հետ։ Մի կողմից նշվում են եկամտահարկի վերադարձի ծրագիրը և վերջին տարիներին շինթույլտվությունների ակտիվ հայտումները։ Մյուս կողմից՝ բնակչության մեծ պահանջարկը։ Հենց այս համադրությունն է, ըստ ներկայացված բացատրության, պահում քաղաքաշինական ակտիվությունը և՛ Երևանում, և՛ Երևանամերձ մարզերում։ Ընթացիկ ծավալի աճը, սակայն, դեռ չի նշանակում, թե նույն տեմպով կավելանան նաև նոր նախագծերը։ Վաղվա առաջարկը կախված է նոր թույլտվություններից։
Երևանում թույլտվությունները քչանում են
Նույն հաղորդման մեջ արձանագրվում է նաև հակառակ շարժումը. նոր մեկնարկող ծրագրերի տեմպը որոշակիորեն անկում է ապրում, որովհետև շինթույլտվությունների հայտումները Երևանում էականորեն նվազել են։ Երևանամերձ մարզերում նոր մեկնարկների որոշակի ակտիվություն դեռ նկատելի է։
Նոր առաջարկի մի մասը կարող է տեղափոխվել մերձակա համայնքներ. տարածքը երբեմն ավելի մատչելի է կամ ավելի հարմար եկամտահարկի վերադարձի տրամաբանությանը, բայց կարող է նշանակել այլ ենթակառուցվածք, տրանսպորտ և վարձակալական պահանջարկ։ Երևանում շինարարությունը չի կանգնել, պարզապես նոր թույլտվությունների հոսքը նոսրացել է։ Ով գնում է արդեն ընթացող նախագծից, նայում է ժամկետին, որակին և կառուցապատողի կայունությանը։ Ով սպասում է նոր մեկնարկի, պետք է հաշվի առնի, որ մայրաքաղաքում ընտրությունը կարող է նեղանալ։
Եկամտահարկի վերադարձը և պետական շինարարությունը
Մասնագետների գնահատմամբ՝ շինարարությունն ունի կարևոր դեր Հայաստանի ՀՆԱ-ում։ Տնտեսագետ Խաչիկյանի խոսքով՝ եկամտահարկի վերադարձի պետական ծրագիրն այս առումով մեծ դեր է ունեցել, և լավ է, որ մարզերն այժմ ավելի ակտիվ են օգտագործում այն։ Նա հիշեցնում է նաև պետբյուջեի հաշվին արվող շինարարությունը։ Խաչիկյանի դիտարկմամբ՝ մարզերում պետական կապիտալ ներդրումները բավականին պահանջված են համաչափ զարգացման համար։ Կառավարության դպրոցաշինության և մանկապարտեզների ծրագրերը, որոնք հիմնականում մարզերում են իրականացվում, նրա կարծիքով որոշակի ներդրում ունեն ոլորտի ընդհանուր ծավալում։
Գնորդը պետք է տարբերակի երկու հոսք։ Բնակարանային կառուցապատումը կախված է պահանջարկից ու հիփոթեքային արտոնությունից։ Դպրոցն ու մանկապարտեզը մեծացնում են շինարարության վիճակագրությունը, բայց ուղղակիորեն նոր բնակարան չեն ավելացնում շուկայում։ Խաչիկյանը նաև ընդգծում է, որ ոլորտը շատ աշխատատեղ է ստեղծում և նպաստում ցեմենտի, մետաղական կոնստրուկցիաների ու հարակից արտադրությունների աճին։
Բանկային վարկերն աճել են. խթան և ուշադրության ազդանշան
Հաղորդման մեջ բերված թվերով՝ 2025-ի փետրվարին շինարարությանը տրված վարկերը կազմել են 665,4 միլիարդ դրամ, իսկ 2026-ի նույն ամսում՝ շուրջ 866,4 միլիարդ։ Խաչիկյանի գնահատմամբ՝ բանկերն արդյունավետ խթանում են ոլորտը և եկամուտ ապահովում տնտեսությանը, տնտեսվարողներին ու բնակչությանը։
Ավելի շատ վարկ, սակայն, նշանակում է, որ շատ նախագծեր աշխատում են փոխառու միջոցներով։ Դա կարող է բացել ավելի շատ ընթացող շինհրապարակ, բայց նաև մեծացնում է կախվածությունը կառուցապատողի պարտքից։ Եթե պահանջարկը կամ եկամտահարկի վերադարձի պայմանները փոխվեն, այս ֆինանսավորումն ինքնին երաշխիք չէ, որ բոլոր նախագծերը կավարտվեն խոստացված ժամկետում։ Թույլտվությունների դանդաղումը կարող է ազդել ժամանակացույցի վրա, բայց գնորդի նկատմամբ պատասխանատվությունը մնում է կառուցապատողի վրա. ուշացումը պետք է ունենա պայմանագրային հետևանք։
Խաղի կանոնները վերանայվում են
Կառուցապատողների հայկական ասոցիացիայի նախագահ Գրիգորյանի կարծիքով՝ քաղաքաշինությունը ռազմավարական ճյուղ է, և այս ակտիվությունը պահելու համար պետությունն ու մասնավորը պետք է ակտիվ երկխոսեն։ Նրա խոսքով՝ տարբեր գերատեսչությունների հետ աշխատում են նոր մոտեցումների և օրենսդրական կարգավորումների շուրջ՝ առաջիկա տարիների տեմպը պահելու համար։
Առաջին ուղղությունը, Գրիգորյանի ներկայացմամբ, ինստիտուցիոնալ կարգավորումն է։ Խոսքը կառուցապատման գործունեության մասին նոր օրենքի մասին է, որը, ըստ նրա, այժմ ակտիվ շրջանառության մեջ է և միտված է կանոնակարգելու կառուցապատողի ու սպառողի, կառուցապատողների իրար միջև և կառուցապատողի ու պետության հարաբերությունները։ Ասոցիացիան, նրա ասելով, աշխատում է նաև սնանկության առանձնահատկությունների և ներդրումային անշարժ գույքի իրավական կարգավորումների ուղղությամբ։
Ավելի հստակ կանոնները կարող են պաշտպանել այն մարդուն, ով գնում է դեռ չկառուցված բնակարան։ Բայց օրենքը դեռ շրջանառության մեջ է, և մինչև ուժի մեջ մտնելը գնորդի պաշտպանությունը մնում է պայմանագրի վրա։ Ժամկետը, որակը և խոստացված հատակագիծը այսօր էլ պետք է գրված լինեն գործարքում։
Ինչ արժե ստուգել գնումից առաջ
- Հարցրեք՝ նախագիծը նոր մեկնարկ է, թե արդեն ընթացող շինարարություն. Երևանում նոր թույլտվությունների հոսքը, ներկայացված տվյալներով, նվազել է։
- Եթե նայում եք Երևանամերձ մարզ, համեմատեք ոչ միայն գինը, այլ ենթակառուցվածքը, տրանսպորտը և վարձակալության իրական պահանջարկը։
- Պարզեք՝ գնումը կապվա՞ծ է եկամտահարկի վերադարձի հետ, և ինչ կլինի ձեր հաշվարկի հետ, եթե այդ խթանն ավելի սահմանափակ լինի։
- Նայեք կառուցապատողի ֆինանսավորման աղբյուրը և հանձնված նախագծերը. ոլորտին տրված վարկերն աճել են։
- Պայմանագրում ամրագրեք ժամկետը, որակը և ուշացման հետևանքը. նոր օրենքը դեռ շրջանառվում է և այսօրվա գործարքը ավտոմատ չի պաշտպանում։
Շինարարությունը շարունակում է մեծ դեր ունենալ տնտեսության մեջ, պահանջարկը և պետական խթանները դեռ աշխատում են, բայց մայրաքաղաքում նոր նախագծերի մեկնարկը այլևս նույն արագությամբ չի գնում։ Գնորդի համար օգտակար հարցը ոչ թե «աճ կա՞, թե չկա»-ն է, այլ այն, թե կոնկրետ նախագիծը որ հոսքից է գալիս՝ ավարտվող ծավալից, մարզային նոր ակտիվությունից, թե քաղաքականությամբ պահվող պահանջարկից։
