Ամուսիններից մեկի մահից հետո համատեղ բնակարանը կարող է դառնալ ժառանգության բաժանման առարկա, իսկ ողջ մնացած ամուսինը՝ հայտնվել մյուս ժառանգների հետ համասեփականատիրոջ կարգավիճակում։ Հայաստանում ընդունված օրենսդրական փոփոխությունները նախատեսում են այլընտրանք, որը հնարավորություն կտա ամուսիններին նախապես որոշել իրենց ընդհանուր անշարժ գույքի հետագա իրավական կարգավիճակը։
2027 թվականի հունվարի 1-ից հնարավոր կլինի պետական գրանցում կատարել այնպես, որ ամուսիններից մեկի մահից հետո համատեղ անշարժ գույքը շարունակի ամբողջությամբ պատկանել ողջ մնացած ամուսնուն՝ առանց այդ պահին ժառանգության զանգվածում ներառվելու։
Սակայն այս հնարավորությունն ինքնաբերաբար չի գործելու բոլոր ամուսինների համար։
Ինչո՞ւ է անհրաժեշտ սեփականության նոր կարգավորումը
ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի ընդհանուր կանոնով՝ ամուսնության ընթացքում ձեռք բերված գույքը համարվում է ամուսինների համատեղ սեփականությունը, եթե օրենքով կամ նրանց միջև կնքված պայմանագրով այլ բան նախատեսված չէ։
Ամուսիններից մեկի մահվան դեպքում համատեղ գույքում մահացածին պատկանող բաժնի նկատմամբ կարող են առաջանալ ժառանգական իրավունքներ։
Պատկերացնենք՝ ամուսինները երկար տարիներ ապրել են իրենց համատեղ բնակարանում։ Նրանցից մեկի մահից հետո բնակարանի նկատմամբ ժառանգական իրավունքներ կարող են ունենալ նաև երեխաները կամ օրենքով նախատեսված այլ ժառանգներ։
Արդյունքում ողջ մնացած ամուսինը կարող է հայտնվել համասեփականության հարաբերություններում, որտեղ գույքի հետագա տնօրինման հարցերը պետք է լուծվեն մյուս իրավատերերի մասնակցությամբ։
Նոր կարգավորման նպատակն է հնարավորություն տալ խուսափելու հենց այս իրավիճակից, եթե ամուսինները նախապես ընտրել և պետական գրանցման են ներկայացրել օրենքով նախատեսված հատուկ իրավունքը։
Ինչպե՞ս է գործելու ամուսնու բացառիկ սեփականության իրավունքը
2026 թվականի հուլիսի 3-ին ընդունված ՀՕ-321-Ն օրենքով ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 201-րդ հոդվածը լրացվել է նոր՝ 1.1-ին մասով։
Դրանով նախատեսվում է «ամուսնու բացառիկ սեփականության իրավունք» կոչվող հատուկ իրավական կարգավորում։
Այն կարող է կիրառվել ամուսնության ընթացքում ձեռք բերված և ամուսինների ընդհանուր համատեղ սեփականություն հանդիսացող անշարժ գույքի նկատմամբ։
Իրավունքը գրանցելու համար անհրաժեշտ է երկու ամուսինների համատեղ դիմումը։ Գրանցումն իրականացվում է գույքի նկատմամբ իրավունքների պետական գրանցման օրենքով սահմանված կարգով։
Այսինքն՝ միայն ամուսնացած լինելը կամ բնակարանը համատեղ ձեռք բերելը բավարար չէ նոր կարգավորումից օգտվելու համար։
Անհրաժեշտ է նաև համապատասխան իրավունքի պետական գրանցում։
Օրենքով օգտագործվող անվանումը չպետք է շփոթության պատճառ դառնա․ կարգավորումը նախատեսված է ողջ մնացած ամուսնու իրավունքների պաշտպանության համար՝ անկախ նրանից, թե ամուսիններից ով է առաջինը մահանում։
Ի՞նչ կլինի բնակարանի հետ ամուսիններից մեկի մահից հետո
Եթե գույքի նկատմամբ գրանցված է ամուսնու բացառիկ սեփականության իրավունքը, ապա ամուսիններից մեկի մահից հետո այդ անշարժ գույքը չի ներառվի նրա ժառանգության զանգվածում։
Բնակարանն ամբողջությամբ կշարունակի սեփականության իրավունքով պատկանել ողջ մնացած ամուսնուն։
Սա նշանակում է, որ առաջին մահվան պահին տվյալ բնակարանի նկատմամբ ժառանգության սովորական բաժանման գործընթացը չի իրականացվի։
Սակայն փոփոխությունը չի նշանակում, որ երեխաները կամ մյուս հնարավոր ժառանգներն ընդհանրապես զրկվում են այդ գույքի նկատմամբ ժառանգական իրավունքներից։
ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 1186-րդ հոդվածի նոր կարգավորմամբ նախատեսվում է, որ նման անշարժ գույքը ժառանգության զանգվածում ներառվում է երկու ամուսինների մահից հետո։
Ընդ որում, առաջինը մահացած ամուսնու ժառանգությունը տվյալ գույքի մասով բացվում է երկրորդ ամուսնու մահվան օրը։
Այսպիսով, նոր մեխանիզմը փոխում է ժառանգության բացման ժամանակը՝ հնարավորություն տալով ողջ մնացած ամուսնուն շարունակելու տնօրինել համատեղ բնակարանը։
Իսկ եթե բնակարանը ձեռք է բերվել տարիներ առաջ
Նոր կարգավորումը նախատեսված չէ միայն 2027 թվականից հետո ձեռք բերվող բնակարանների համար։
ՀՕ-321-Ն օրենքի անցումային դրույթներով այն կիրառելի է նաև մինչև օրենքի ուժի մեջ մտնելը ամուսնության ընթացքում ձեռք բերված և ամուսինների համատեղ սեփականություն հանդիսացող անշարժ գույքի նկատմամբ։
Օրինակ՝ եթե ամուսինները բնակարանը միասին ձեռք են բերել տարիներ առաջ, նրանք նույնպես կարող են դիմել հատուկ իրավունքի գրանցման համար, եթե գույքը համապատասխանում է օրենքի պայմաններին։
Սակայն ամեն բնակարան չէ, որ ինքնաբերաբար համարվում է ամուսինների համատեղ սեփականություն։
Ընդհանուր կանոնով՝ մինչև ամուսնությունը ձեռք բերված, ինչպես նաև ամուսնության ընթացքում ամուսիններից մեկի նվեր կամ ժառանգություն ստացած գույքը նրա անձնական սեփականությունն է։ Օրենքով նախատեսված առանձին հանգամանքներում գույքի իրավական կարգավիճակը կարող է այլ կերպ գնահատվել։
Հետևաբար նոր իրավունքից օգտվելուց առաջ կարևոր է պարզել անշարժ գույքի ձեռքբերման հիմքը և սեփականության իրավական կարգավիճակը։
Ի՞նչ պետք է ստուգեն ամուսինները մինչև դիմելը
Գրանցման ընթացակարգը նախատեսված է «Գույքի նկատմամբ իրավունքների պետական գրանցման մասին» օրենքի 43-րդ հոդվածում կատարված լրացումներով։
Մինչև դիմում ներկայացնելը նպատակահարմար է ուշադրություն դարձնել մի քանի հանգամանքի՝
-
Արդյոք գույքը ձեռք է բերվել ամուսնության ընթացքում և համարվում է ընդհանուր համատեղ սեփականություն։
-
Արդյոք երկու ամուսիններն էլ համաձայն են հատուկ իրավունքի պետական գրանցմանը։
-
Ինչպիսի իրավունքներ և սահմանափակումներ են արդեն գրանցված տվյալ անշարժ գույքի նկատմամբ։
-
Արդյոք գոյություն ունի ամուսնական պայմանագիր կամ դատարանի ակտ, որը կարող է ազդել գույքի իրավական կարգավիճակի վրա։
Առանձին գնահատման կարիք կարող են ունենալ նաև այն դեպքերը, երբ գույքը գրավադրված է, առկա են պարտավորություններ կամ ամուսինները նախատեսում են հետագայում վաճառել անշարժ գույքը։
Նոր կարգավորումը հիմնականում վերաբերում է ամուսիններից մեկի մահից հետո սեփականության պահպանման և ժառանգության բացման առանձնահատկություններին։ Այն չպետք է ընկալել որպես գույքի հետ կապված բոլոր հնարավոր վեճերը կամ պարտավորությունները բացառող մեխանիզմ։
Ե՞րբ կգործի փոփոխությունը
Քաղաքացիական օրենսգրքում և գույքային իրավունքների պետական գրանցման օրենքում համապատասխան փոփոխություններն արդեն ընդունված են։
Դրանց ուժի մեջ մտնելու ամսաթիվը 2027 թվականի հունվարի 1-ն է։
Նոր կարգավորումը հնարավորություն կտա ամուսիններին իրենց համատեղ անշարժ գույքի նկատմամբ ընտրել իրավական պաշտպանության լրացուցիչ տարբերակ։
Դրա հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ առաջին ամուսնու մահից հետո համատեղ բնակարանը չի բաժանվի ժառանգության կարգով, այլ կպահպանվի ողջ մնացած ամուսնու սեփականության ներքո՝ համապատասխան իրավունքը նախապես պետական գրանցում ստացած լինելու պայմանով։
Այս փոփոխությունը հատկապես կարևոր կարող է լինել այն ընտանիքների համար, որոնց հիմնական բնակության վայրը ամուսինների համատեղ սեփականությունը հանդիսացող բնակարանն է։
Միաժամանակ ժառանգության հետագա կարգավորումը պահպանվում է․ նոր ինստիտուտը ոչ թե վերացնում է ժառանգումը, այլ փոխում է դրա իրականացման պահը տվյալ գույքի նկատմամբ։
