Ժառանգության ընդունում Հայաստանում․ ինչպես չկորցնել գույքի իրավունքը և պահպանել ժամկետները

Բնակարանի, տան կամ այլ անշարժ գույքի ժառանգումը միշտ չէ, որ ավարտվում է սեփականության իրավունքի ձևակերպմամբ։ Նույնիսկ օրինական ժառանգը կամ կտակում նշված անձը կարող է դժվարությունների հանդիպել, եթե ժամանակին չընդունի ժառանգությունը։ Ամենակարևոր պայմաններից մեկը 6-ամսյա ժամկետի պահպանումն է, սակայն օրենքը նախատեսում է նաև ժառանգության ընդունման այլ եղանակ։

Ովքեր կարող են ժառանգել գույքն ըստ օրենքի

Փաստաբան Նելլի Ավետիսյանի պարզաբանմամբ՝ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրքը ըստ օրենքի ժառանգության համար նախատեսում է 4 հերթ։ Այս կարգը կիրառվում է, երբ կտակ չկա կամ կտակով ամբողջ գույքի ճակատագիրը որոշված չէ։

Առաջին հերթի ժառանգներն են մահացածի երեխաները, ամուսինը և ծնողները, իսկ թոռները ժառանգում են ներկայացման իրավունքով՝ օրենքով նախատեսված դեպքերում։ Նույն հերթի ժառանգները ժառանգում են հավասար բաժիններով։

Երկրորդ հերթում ժառանգատուի քույրերն ու եղբայրներն են, երրորդում՝ տատն ու պապը, իսկ չորրորդում՝ ծնողների քույրերն ու եղբայրները։

Ժառանգության հերթականությունը որոշում է, թե ովքեր կարող են հավակնել գույքին, երբ ժառանգատուն իր կամքը կտակով չի արտահայտել։

Կտակով ժառանգությունը և պարտադիր բաժնի իրավունքը

Կտակի միջոցով քաղաքացին կարող է որոշել, թե ում անցնի իր գույքը մահից հետո։ Ավետիսյանի խոսքով՝ կտակով ժառանգ կարող է նշանակվել նաև ազգակցական կապ չունեցող անձը։

Սակայն կտակի ազատությունը բացարձակ չէ։ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքով նախատեսված պարտադիր բաժնի իրավունք ունեն ժառանգատուի անչափահաս երեխաները, ինչպես նաև օրենքով սահմանված կարգով հաշմանդամ կամ անգործունակ ճանաչված կամ 60 տարեկան դարձած երեխաները, ամուսինը և ծնողները։

Նրանց պարտադիր բաժինը կազմում է առնվազն օրենքով ժառանգելու դեպքում հասանելիք բաժնի կեսը։

Կտակը պետք է կազմվի անձամբ և, որպես ընդհանուր կանոն, նոտարական վավերացմամբ։ Ներկայացուցչի միջոցով կտակ կազմել չի թույլատրվում։ Կտակարարը կարող է հետագայում փոփոխել կամ վերացնել իր կտակը՝ առանց պատճառաբանության։

Ժառանգությունն ընդունելու համար սահմանված է 6 ամիս

Փաստաբանի խոսքով՝ ժառանգությունը կարող է ընդունվել 2 եղանակով։

Առաջինը նոտարին դիմելն է։ Ժառանգը պետք է ժառանգության բացման օրվանից 6 ամսվա ընթացքում ներկայացնի ժառանգությունն ընդունելու կամ ժառանգական իրավունքի վկայագիր ստանալու դիմում։

Երկրորդ եղանակը գույքի փաստացի տիրապետումն ու կառավարումն է։

ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 1226-րդ հոդվածի 3-րդ կետի համաձայն՝ ժառանգությունն ընդունելու մասին կարող են վկայել գույքը պահպանելու, երրորդ անձանց հավակնություններից պաշտպանելու, պահպանման ծախսերը կրելու, ժառանգատուի պարտքերը վճարելու կամ նրան հասանելիք գումարները ստանալու գործողությունները։

Կարևոր է, որ ժառանգության փաստացի ընդունումը տեղի ունեցած լինի օրենքով նախատեսված ժամկետում և հնարավոր լինի ապացուցել համապատասխան հանգամանքները։

Կարո՞ղ է կտակով ժառանգը ընդունել գույքն առանց նոտարին ժամանակին դիմելու

Այս հարցում կարևոր նշանակություն ունի ՀՀ Սահմանադրական դատարանի 2022 թվականի հուլիսի 12-ի որոշումը։

Ավետիսյանի բացատրությամբ՝ նախկին դատական պրակտիկայում կտակով ժառանգները հաճախ դժվարանում էին ապացուցել ժառանգության ընդունումը, եթե սահմանված ժամկետում նոտարին դիմում չէին ներկայացրել։

Սահմանադրական դատարանը պարզաբանել է, որ փաստացի տիրապետման կամ կառավարման միջոցով ժառանգության ընդունումը կիրառելի է ինչպես ըստ օրենքի, այնպես էլ ըստ կտակի ժառանգության դեպքում։

Սա կարևոր հնարավորություն է հատկապես այն անձանց համար, որոնք ժառանգական գույքը փաստացի ընդունել են, սակայն ժամանակին չեն ավարտել նոտարական ձևակերպումները։

Այդուհանդերձ, ժամկետը բաց թողնելն ինքնաբերաբար չի նշանակում, որ ժառանգությունը կարելի է ընդունված համարել։ Անհրաժեշտ է ապացուցել օրենքով պահանջվող փաստերը։

Կտակի վիճարկումը և ժառանգների իրավունքները

Ավետիսյանի խոսքով՝ ժառանգական վեճեր կարող են առաջանալ նաև կտակարարի առողջական վիճակի և իր գործողությունների նշանակությունը հասկանալու կարողության վերաբերյալ։

Փաստաբանը նշում է, որ գործնականում տարեց անձանց կտակների ձևակերպման ժամանակ նոտարները կարող են պահանջել բժշկական տեղեկանք՝ հետագա վեճերի ռիսկերը նվազեցնելու նպատակով։

Կտակով կարող են նախատեսվել նաև կտակային հանձնարարություններ՝ ժառանգի կամ այլ անձի համար սահմանված որոշակի պարտավորություններ։ Դրանք կարող են վերաբերել գույքի օգտագործմանը, պարտավորությունների կատարմանը կամ այլ իրավաչափ գործողությունների։ Դրանց չկատարման հետ կապված վեճերը կարող են լուծվել դատական կարգով։

Ինչ ստուգել մինչև ժառանգության ձևակերպումը

• Ժամկետը։ Պարզել ժառանգության բացման օրը և նոտարին դիմել սահմանված 6 ամսվա ընթացքում։

• Ժառանգման հիմքը։ Ստուգել՝ առկա՞ է կտակ, թե՞ ժառանգությունն իրականացվելու է ըստ օրենքի։

• Ժառանգների շրջանակը։ Պարզել մյուս ժառանգների և պարտադիր բաժնի իրավունք ունեցող անձանց առկայությունը։

• Փաստացի տիրապետումը։ Եթե նոտարին ժամանակին դիմում չի ներկայացվել, հավաքել գույքի պահպանման, օգտագործման և կատարված վճարումների ապացույցները։

• Հնարավոր վեճերը։ Ուսումնասիրել կտակի վավերականության, ժառանգների իրավունքների և գույքի բաժանման հետ կապված հարցերը։

Ժառանգության ձևակերպման ժամանակ ամենաապահով մոտեցումը սահմանված ժամկետում նոտարին դիմելն է։ Փաստացի տիրապետման հնարավորությունը կարևոր իրավական երաշխիք է, սակայն այն չի փոխարինում յուրաքանչյուր գործի հանգամանքների և ապացույցների ուսումնասիրությանը։

Իրավական զգուշացում։ Հոդվածը կրում է տեղեկատվական բնույթ և չի հանդիսանում անհատական իրավաբանական խորհրդատվություն։ Ժառանգության ընդունման, ժամկետների բացթողման և փաստացի տիրապետման հարցերը պետք է գնահատվեն տվյալ գործի փաստերի ու կիրառելի օրենսդրության հիման վրա։

Աղբյուր